گل محمدی (Rosa damascena) به عنوان نمادی از هویت ایرانی، قرن‌هاست که در فلات ایران ریشه دوانده و شواهد تاریخی، از متون ابوعلی‌سینا تا اسناد بازرگانی سده‌های میانه، گواهی می‌دهند که ایران نه‌تنها خاستگاه، بلکه اولین مرکز نوآوری در فرآوری و تجارت این گیاه در جهان بوده است.

امروز در حالی روز ملی این گل را گرامی می‌داریم که ایران همچنان یکی از مهم‌ترین مراکز تنوع ژنتیکی این گونه در جهان شناخته می‌شود. تنوع اقلیمی کشور، از ارتفاعات کرمان تا دشت‌های استان‌های فارس، اصفهان و آذربایجان، ذخیره‌گاه زیستی منحصربه‌فردی را پدید آورده که هر کدام از نظر پروفایل اسانس و ترکیبات دارویی، ویژگی‌های ممتازی دارند. با این حال، حفظ این جایگاه در دنیای رقابتی امروز، تنها با تکیه بر پیشینه تاریخی میسر نیست.

از منظر توسعه کشاورزی، گل محمدی به دلیل نیاز آبی کم و سازگاری با شرایط سخت اقلیمی، یکی از گزینه‌های اصلی در الگوی کشت مناطق نیمه‌خشک محسوب می‌شود. اما چالش اصلی ما امروز در «زنجیره ارزش» نهفته است. عبور از خام‌فروشی و حرکت به سمت تولید فرآورده‌های با ارزش افزوده بالا نظیر اسانس‌های استاندارد (تام و اول)، ایزوله‌های عطرسازی و محصولات آرایشی-بهداشتی، ضرورتی است که باید در اولویت سیاست‌گذاری‌های بخش کشاورزی قرار گیرد. دانش بومی ما در امر گلاب‌گیری، میراثی گران‌بهاست، اما برای تصاحب سهم شایسته از بازار جهانی، پیوند این دانش با فناوری‌های نوین استخراج و استانداردهای بین‌المللی یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است.

توسعه پایدار در این حوزه مستلزم نگاهی جامع است؛ نگاهی که در آن از یک سو به «به‌زراعی» و تولید نهال‌های شناسنامه‌دار و پربازده توجه شود و از سوی دیگر به «به‌نژادی» و حفاظت از ذخایر ژنتیکی. همچنین تقویت گردشگری کشاورزی(Agritourism)  پیرامون آیین‌های برداشت و فرآوری، می‌تواند به عنوان یک منبع درآمد جانبی، تاب‌آوری اقتصادی جوامع محلی و روستایی را ارتقا بخشد.

در پایان، روز ملی گل محمدی را به تمامی کشاورزان سخت‌کوش، گلاب‌گیران، کارآفرینان و پژوهشگرانی که در حفظ و اعتلای این صنعت کوشا هستند، تبریک عرض می‌نمایم. امیدوارم این روز، سرآغازی برای هم‌گرایی بیشتر میان دانش تخصصی و تجربه میدانی باشد تا شاهد شکوفایی برند ملی گل محمدی ایران در بازارهای جهانی و اعتلای هرچه بیشتر اقتصاد کشاورزی کشور باشیم.

مقصود شاهی

کارشناس معاونت برنامه‌ریزی و اقتصادی و  پژوهشگر حوزه گل محمدی