رشد تصاعدیِ تحولات صنعتی و تکنولوژیکی در جهان به همراه دگرگونی‌های متعدد و جاری در چرخه زیست و زمانه بشر، منجر به شکل‌گیری ناهنجاری‌های دمایی بی‌سابقه در اقیانوس‌ها شده که دانشمندان از این رویداد با نام «سوپر ال‌نینو» یاد می کنند، پدیده‌ای که یادآور فاجعه اقلیمی سال‌های ۱۸۷۶ تا ۱۸۷۹ است و سبب خشکسالی‌های شدید و سوءمدیریت حاکمان استعماری، قحطی گسترده و جان باختن ده‌ها میلیون انسان بویژه در هند، چین و برزیل شد.

 

در دهه ۱۸۷۰ که جهان بشری فاقد توانمندی علمی و ابزار پیش‌آگاهی لازم در شناخت و مدیریت بحران‌های ناشی از مخاطرات محیطی بود، نوسانات ال‌نینو و خشکسالی‌های زنجیره‌ای با غارت ذخایر محلی غذا و فقدان سیستم‌های حمل‌ و نقل، وقوع این پدیده طبیعی را عملا به یک تراژدی انسانی تبدیل کرد.

 

اما امروز دانش هواشناسی با تکیه بر ماهواره‌ها، حسگرهای اعماق اقیانوس‌ها و مدل‌های محاسباتی هوش مصنوعی، در چندین ماه پیش از وقوع موج ال‌نینو، هشدار صادر می‌کند.

 

این پیش‌آگاهی به دولت‌ها و سازمان‌های بشردوستانه فرصت می‌دهد تا با مدیریت ذخایر سدها، اتخاذ سیاستگذاری متناسب در زمینه‌های الگوی کشت ‌کشاورزان و نیز با استقرار سپرهای حمایتی، اساسآ ریسک قحطی را به حداقل برسانند؛ البته به‌رغم چنین فرصت‌ها و ظرفیت‌هایی، امروزه هم با وجود چالش‌های گسترده ژئوپلیتیکی و کاهش شدید منابع حمایتی در حوزه‌های امداد بین‌المللی، بحران‌های طبیعی همچنان تهدیدی ویژه برای کشورهای آسیب‌پذیر به شمار می‌روند.

 

با این وجود باید بدانیم که پدیده ال‌نینوی پیش‌رو در سیاره‌ای به وقوع می‌پیوندد که وضعیت بنیادین آن نسبت به گذشته بسیار دگرگون شده است، زیرا اکنون بیش از ۹۰ درصد گرمای حاصل از سوزاندن سوخت‌های فسیلی در اقیانوس‌ها ذخیره شده و تمامی پدیده‌های جوی بر بستری تغییریافته رخ می‌دهند.

 

پدیده ال‌نینو فاز گرم یک چرخه طبیعی آب‌وهوایی در اقیانوس آرام است که با تغییر جهت بادها و انباشت آب‌های گرم در خط استوا شناخته می‌شود و ذاتاً توسط بشر پدید نمی‌آید.

 

با این حال، ثبت دمای تا ۸ درجه سانتی‌گراد بالاتر از حد نرمال در لایه‌های زیرسطحی اقیانوس آرام، نشان می‌دهد این چرخه طبیعی اکنون بر بستری از اقیانوس‌های به شدت داغ‌شده، سوار است. این هم‌افزایی سبب پرتاب حجم عظیمی از گرما و رطوبت به اتمسفر شده و جریان‌های جت‌استریم و سامانه‌های بارشی سراسر کره زمین را جابه‌جا می‌کند.

 

با این حال برخلاف باوری رایج، ال‌نینو در همه جای کره زمین باعث خشکسالی نمی‌شود. زیرا داده‌های اقلیمی نشان می‌دهند در حالی که کشورهایی در جنوب آفریقا، شرق استرالیا و بخش‌هایی از شمال آفریقا با تهدید خشکی مواجه‌اند، اما سناریو برای خاورمیانه، حوزه شامات، بین‌النهرین و در فلات ایران، کاملاً متفاوت رقم می‌خورد.

 

لذا در منطقه خاورمیانه و بویژه در فلات ایران، این رخداد به‌ گونه‌ای است که آب‌های غیرعادی و گرم دریای مدیترانه همراه با دگرگونی گردش جوی، زمینه را برای پیدایش توفان‌های چرخندی شدید مدیترانه‌ای مساعد می‌سازند و لذا برای ایران، عراق و کشورهای همجوار، سال‌های حاکمیت ال‌نینوی قوی در فاز پاییز و زمستان غالباً با افزایش رطوبت، ورود سامانه‌های چرخندی فعال و بارش‌های فراتر از میانگین فصلی همراه است.

 

بنابراین در چنین وضعیتی هرچند که بارش‌های بیشتر می‌تواند به تقویت سفره‌های آب کمک کند، اما خطر اصلی ناشی از رگبارهای سنگین، آب‌گرفتگی‌های شهری و روستایی، طغیان رودخانه‌ها و سیلاب‌های مخرب بویژه در مناطق کوهپایه‌ای زاگرس و البرز است که باید با مدیریت بهینه بخصوص در زمینه فعالیت‌ها و تولیدات بخش کشاورزی و امنیت غذایی هم سیاستگذاری و پیش‌آگاهی لازم در زمینه های کاشت، داشت و برداشت بویژه در مناطق اثرپذیر کشور اتخاذ شود و هم اینکه مدیریت همه‌جانبه این وضعیت به شدت مستلزم آمادگی‌های فوری ستادهای بحران اعم از درون‌دستگاهی و فرادستگاهی، لایروبی رودخانه‌ها و پایش دقیق سدها است.

 

با چنین شرایطی، طبیعتآ سوپر ال‌نینوی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ آزمونی بزرگ برای تاب‌آوری بشر در عصری است که سیستم اقلیمی زمین بیش از هر زمان دیگری انرژی حرارتی را در خود حبس کرده است.

 

علم امروز چشم‌انداز آینده را شفاف‌تر از همیشه ترسیم می‌کند، اما مدیریتِ فاصله میان پیش‌بینی تا اقدام مؤثر، مشخصآ تعیین‌ کننده‌ترین مسئله در سرنوشت جوامع خواهد بود.

 

یادداشت: نبی‌الله رشنو

 

دبیر کمیته شعار سال در وزارت جهاد کشاورزی