به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت جهاد کشاورزی، در پی تحولات اخیر و اهمیت روزافزون کریدورهای ترانزیتی در تأمین امنیت غذایی و توسعه تجارت منطقه‌ای، سهیل رجبی، رئیس اداره روابط بین‌الملل وزارت جهاد کشاورزی، در یادداشتی با عنوان «حمله به کریدورهای هویت‌بخش کشاورزی و راهبردی ایران؛ نبرد بر سر ژئوپلیتیک اوراسیا»، ابعاد ژئوپلیتیکی این رخداد و تأثیر آن بر دیپلماسی کشاورزی، زنجیره تأمین کالاهای اساسی و جایگاه ایران در کریدورهای بین‌المللی را بررسی کرده است.

 

متن این یادداشت به شرح زیر است:

 

حمله به پل راه‌آهن آق‌تکه‌خان در آق‌قلا را نباید صرفاً حمله‌ای به یک زیرساخت عمرانی یا یک گره ریلی دانست. این رخداد را باید در چارچوب رقابت فزاینده قدرت‌های بزرگ بر سر کنترل کریدورهای راهبردی اوراسیا، امنیت غذایی و زنجیره‌های تأمین محصولات کشاورزی تحلیل کرد.

 

در نظام بین‌الملل امروز، ژئوپلیتیک دیگر تنها به کنترل سرزمین محدود نمی‌شود؛ بلکه کنترل مسیرهای ترانزیتی، شبکه‌های لجستیکی، زنجیره‌های تأمین غذا و کریدورهای تجارت کشاورزی، به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت ملی تبدیل شده است. از این منظر، هرگونه تهدید علیه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، علاوه بر آثار اقتصادی، پیامدهای مستقیمی بر امنیت غذایی و پایداری تجارت منطقه‌ای دارد.

 

برای جمهوری اسلامی ایران، این موضوع از منظر دیپلماسی کشاورزی اهمیت ویژه‌ای دارد. مرز اینچه‌برون، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دروازه‌های زمینی کشور به آسیای مرکزی، روسیه و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، نقشی اساسی در تأمین امنیت غذایی و توسعه تجارت کشاورزی ایران ایفا می‌کند. بخش قابل توجهی از دانه‌های روغنی، غلات، نهاده‌های دامی و سایر کالاهای اساسی از طریق این کریدور و در تعامل با قزاقستان، روسیه و دیگر کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا وارد کشور می‌شود. از این رو، امنیت این مسیر تنها یک مسئله حمل‌ونقلی نیست، بلکه مستقیماً با ثبات بازار، پایداری زنجیره تأمین و تاب‌آوری اقتصاد کشاورزی کشور پیوند خورده است.

 

در چارچوب نظریه واقع‌گرایی، قدرت‌های بزرگ همواره در پی جلوگیری از افزایش ظرفیت‌های راهبردی رقبای خود هستند. به همین دلیل، هر کریدوری که بتواند قدرت اقتصادی، تجاری و ژئوپلیتیکی یک کشور را افزایش دهد، به بخشی از رقابت امنیتی تبدیل می‌شود. امروز کریدورهای حمل‌ونقل، فراتر از مسیر جابه‌جایی کالا، به زیرساخت‌های توزیع قدرت، تجارت و امنیت غذایی در اوراسیا تبدیل شده‌اند.

 

اهمیت این موضوع با توسعه کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب و گسترش پیوندهای ریلی ایران با آسیای مرکزی، روسیه و سایر کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا بیش از گذشته آشکار شده است. این کریدور، علاوه بر کاهش زمان و هزینه حمل‌ونقل، یکی از مهم‌ترین مسیرهای تبادل غلات، دانه‌های روغنی، نهاده‌های دامی و سایر کالاهای اساسی محسوب می‌شود. توسعه این مسیر، ضمن ارتقای جایگاه ژئواکونومیک ایران، می‌تواند به تنوع‌بخشی مبادی تأمین کالاهای اساسی و افزایش امنیت غذایی کشور کمک کند.

 

در سال‌های اخیر، اجرای موافقت‌نامه تجارت آزاد میان جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز فرصت‌های تازه‌ای برای توسعه تجارت کشاورزی، افزایش صادرات محصولات ایرانی و تسهیل واردات کالاهای اساسی فراهم کرده است. در این میان، مرز اینچه‌برون به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دروازه‌های زمینی ایران، نقش کلیدی در بهره‌برداری از ظرفیت‌های این موافقت‌نامه و توسعه تعاملات اقتصادی با قزاقستان، روسیه و دیگر اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا بر عهده دارد.

 

تحولات اخیر نشان می‌دهد رقابت قدرت‌های بزرگ دیگر صرفاً بر آبراه‌ها و تنگه‌های راهبردی متمرکز نیست، بلکه به قلب کریدورهای زمینی اوراسیا نیز گسترش یافته است. شاخه شرقی کریدور شمال ـ جنوب که از مسیر اینچه‌برون، ترکمنستان، قزاقستان و روسیه عبور می‌کند، یکی از مهم‌ترین شریان‌های اتصال ایران به بازارهای اوراسیا به شمار می‌رود. هرگونه اختلال در این مسیر، علاوه بر تأثیر بر ترانزیت منطقه‌ای، زنجیره تأمین کالاهای اساسی، تجارت محصولات کشاورزی و امنیت غذایی کشور را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.

 

از این منظر، دیپلماسی کشاورزی جمهوری اسلامی ایران صرفاً به توسعه صادرات محدود نمی‌شود، بلکه تأمین پایدار کالاهای اساسی، تقویت همکاری با کشورهای تولیدکننده غلات و دانه‌های روغنی، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی، انتقال فناوری، سرمایه‌گذاری مشترک و ایجاد زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای را نیز در بر می‌گیرد. قزاقستان و روسیه، به‌عنوان دو شریک راهبردی ایران در حوزه کشاورزی و امنیت غذایی، جایگاه ویژه‌ای در این راهبرد دارند و تعمیق همکاری با این کشورها می‌تواند تاب‌آوری زنجیره تأمین کشور را در شرایط بحران افزایش دهد.

 

از منظر مطالعات امنیتی، آنچه امروز شاهد آن هستیم، گسترش «جنگ زیرساخت‌ها» است؛ جنگی که در آن خطوط ریلی، بنادر، مراکز لجستیکی و کریدورهای بین‌المللی به اهداف اصلی رقابت تبدیل شده‌اند. هدف این اقدامات صرفاً تخریب فیزیکی نیست، بلکه افزایش هزینه‌های لجستیکی، ایجاد اختلال در زنجیره‌های تأمین، کاهش جذابیت سرمایه‌گذاری و تضعیف ظرفیت‌های ژئواکونومیک کشورهاست.

 

در چنین شرایطی، سرعت بازسازی زیرساخت‌ها و استمرار فعالیت کریدورهای حمل‌ونقل، خود بخشی از بازدارندگی ملی محسوب می‌شود. هر اندازه جریان تجارت کالاهای اساسی، نهاده‌های کشاورزی و مبادلات منطقه‌ای با وقفه کمتری ادامه یابد، اثربخشی راهبرد اخلال کاهش یافته و پیام روشنی از اقتدار، تاب‌آوری و توان مدیریتی جمهوری اسلامی ایران به شرکای منطقه‌ای و بازیگران بین‌المللی مخابره خواهد شد.

 

امروز حفاظت از کریدورهای ترانزیتی، توسعه زیرساخت‌های ریلی و لجستیکی، تسهیل تجارت فرامرزی و تعمیق همکاری با کشورهای همسایه و اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا، صرفاً یک ضرورت اقتصادی نیست، بلکه بخشی از راهبرد امنیت ملی و دیپلماسی اقتصادی کشور به شمار می‌رود.

 

در این میان، وزارت جهاد کشاورزی با بهره‌گیری از ظرفیت دیپلماسی کشاورزی، توسعه همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه، مشارکت فعال در سازوکارهای منطقه‌ای و تقویت تعامل با بخش خصوصی، نقش مهمی در تضمین امنیت غذایی، پایداری زنجیره تأمین و ارتقای جایگاه ایران در تجارت کشاورزی اوراسیا ایفا می‌کند.

 

در نهایت، آنچه امروز در اوراسیا جریان دارد، تنها رقابت بر سر یک پل یا یک خط‌آهن نیست؛ بلکه رقابتی بر سر کنترل مسیرهای آینده تجارت، امنیت غذایی، زنجیره‌های تأمین و نفوذ ژئواکونومیک است. جمهوری اسلامی ایران، با برخورداری از موقعیت ممتاز جغرافیایی و قرار گرفتن در تقاطع کریدورهای بین‌المللی، از ظرفیت کم‌نظیری برای ایفای نقش به‌عنوان حلقه اتصال آسیای مرکزی، قفقاز، روسیه، خلیج فارس و بازارهای منطقه‌ای برخوردار است.

 

از این رو، صیانت از امنیت کریدورهای ترانزیتی، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی، تعمیق همکاری‌های کشاورزی با روسیه، قزاقستان و سایر کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا و بهره‌گیری از ظرفیت‌های موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا، تنها یک ضرورت اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد کلان جمهوری اسلامی ایران برای تقویت امنیت غذایی، توسعه دیپلماسی کشاورزی و تثبیت جایگاه کشور به‌عنوان یکی از محورهای اصلی تجارت کشاورزی و لجستیک منطقه در نظم نوین اوراسیا به شمار می‌رود.

 

سهیل رجبی
رئیس اداره روابط بین‌الملل وزارت جهاد کشاورزی