شهرها، با وجود این که تمرکز اصلی آن‌ها بر توسعه کالبدی و جمعیتی است، برای پایداری خود وابسته به عملکرد سالم خاک در پیرامون و حتی در درون محدوده‌های شهری هستند. خاک سالم، ظرفیت بالایی در ذخیره و تصفیه آب دارد، فرونشست زمین را کنترل می‌کند، نقش مؤثری در کاهش آلودگی هوا از طریق جذب ذرات معلق دارد و بنیان اصلی شکل‌گیری فضای سبز، پارک‌ها، باغ‌ها و کمربندهای حفاظتی شهری به شمار می‌رود. تخریب خاک در واقع تخریب چرخه‌های حیاتی شهر است؛ زیرا نابودی ساختار خاک، تشدید سیلاب‌ها، افزایش رواناب‌های آلوده، گسترش ریزگردها، آلودگی منابع آب زیرزمینی و کاهش زیست‌پذیری شهرها را به‌دنبال دارد.

در سطح ملی، خاک نقش محوری در امنیت غذایی و پایداری اقتصادی دارد. ایران به‌عنوان کشوری با اقلیم خشک و نیمه‌خشک، با چالش‌های جدی همچون فرسایش آبی و بادی، تخریب پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی، آلودگی خاک، چرای مفرط دام، و اثرات تشدیدشونده تغییرات اقلیمی مواجه است. نرخ فرسایش سالانه کشور که چندین برابر میانگین جهانی است، به‌روشنی نشان می‌دهد که بی‌توجهی به مدیریت پایدار خاک می‌تواند تهدیدی جدی برای آینده تولید غذا، حفظ منابع آب و تداوم حیات اکوسیستم‌ها باشد. از این رو حفاظت از خاک تنها یک مسئولیت محیط‌زیستی نیست، بلکه ضرورتی اجتماعی، اقتصادی و امنیتی است.

شعار «خاک‌های سالم برای شهرهای سالم» بر پیوند تنگاتنگ سلامت خاک و سلامت جامعه انسانی تأکید دارد. خاک سالم، بستری برای تولید غذای سالم، کاهش آلاینده‌ها، حفظ زیرساخت‌ها، افزایش تاب‌آوری در برابر مخاطرات طبیعی و بهبود کیفیت زندگی شهروندان است. در مقابل، خاک‌های تخریب‌شده، منشأ بحران‌های اجتماعی، مهاجرت، کاهش تولید، افزایش هزینه‌های شهری و بروز پدیده‌هایی همچون فرونشست زمین و کمبود آب خواهند بود.

بنابراین حفاظت از خاک، مستلزم برنامه‌ریزی جامع، اجرای اقدامات آبخیزداری، تقویت پوشش گیاهی، مدیریت اصولی کاربری اراضی، ترویج کشاورزی حفاظتی، توسعه کمربندهای سبز شهری، آموزش عمومی و به‌کارگیری فناوری‌های نوین پایش خاک است. توجه به این مؤلفه حیاتی می‌تواند زمینه‌ساز توسعه پایدار، امنیت سرزمین و سلامت نسل‌های آینده باشد. روز جهانی خاک، یادآوری دوباره این حقیقت است که بدون خاک سالم، نه شهری پایدار شکل می‌گیرد و نه جامعه‌ای توانمند و زیست‌پذیر باقی خواهد ماند.

یادداشت: ابراهیم پیرزادیان 

معاون فنی یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور